एनपीएल : नेपाली क्रिकेटको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानमा ‘ट्रनिङ–प्वाइन्ट’ 

काठमाडौं । कुनै समय नेपालमा क्रिकेटलाई सीमित खेलका रूपमा हेरिन्थ्यो । क्रिकेट खेल्ने र हेर्नेहरूको जमात बढ्दै गए पनि यसलाई व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्ने सम्भावनाबारे पर्याप्त बहस हुँदैनथ्यो । तर टी–२० क्रिकेटको लोकप्रियता जब चुलियो तब नेपाली खेलप्रेमीहरुमाझ क्रिकेटप्रतिको दृष्टिकोण बदलियो । अहिले त्यो दृष्टिकोण फराकिलो बन्दै नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल)सम्म आइपुग्दा परिवर्तनले बृहत गति लिएको छ ।

एनपीएल नेपाली क्रिकेटको विकास, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र खेलकुदलाई उद्योगका रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावनाको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको अग्रज खेल पत्रकारहरूले प्रतिक्रिया दिएका छन । उनीहरूका अनुसार एनपीएलले नेपाली क्रिकेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा चिनाउने अवसर सिर्जना गर्नुका साथै खेलकुद पत्रकारिताको शैली, प्रविधि र जिम्मेवारीमा समेत परिवर्तन ल्याएको छ ।

खेल पत्रकार महेश आचार्य, लक्ष्मण कार्की र रोशन सिंह राउतले एनपीएलको महत्त्व, नेपाली क्रिकेटले पछिल्लो समय हासिल गरेको प्रगति तथा विगत र वर्तमानको खेलकुद रिपोर्टिङबीचको भिन्नताबारे आफ्नो धारणा राखे ।

आचार्यका अनुसार एनपीएल अहिले नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) को प्रमुख उत्पादनका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूको सहभागिता, प्रतियोगिताको बढ्दो लोकप्रियता र आयोजनामा देखिएको परिपक्वताले यसलाई थप आकर्षक बनाएको उनको भनाइ छ ।

उनले पहिलो संस्करणको तुलनामा दोस्रो संस्करणमा सुधार देखिएको र आगामी संस्करणहरू अझ व्यवस्थित तथा उत्कृष्ट हुने अपेक्षा गरिएको बताए । टेस्ट राष्ट्रका खेलाडीहरूको सहभागिता र प्रतियोगिताको बढ्दो स्तरले नेपाल प्रिमियर लिगलाई थप उचाइमा पु¥याउने उनको विश्वास छ ।

उनले भने, ‘क्रिकेट एसोसिएसन अफ नेपालले यसलाई आफ्नो प्रिमियम प्रोडक्टको रूपमा सेल गरिरहेको वा डेभलप गरिरहेको छ । इन्टरनेसनल खेलाडीहरूको उपस्थिति अर्थात जुन लेभल वा स्ट्यान्डर्डको प्लेयरहरू अहिले आउन थालेका छन् यसले प्रिमियर लिगलाई माथि पु¥याउछ ।’

आचार्यका अनुसार एनपीएलको महत्त्व क्रिकेट प्रतियोगितामा मात्र सीमित छैन । यसले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको नक्सामा नेपालको उपस्थिति बलियो बनाउनुका साथै खेलकुदलाई आर्थिक गतिविधि र उद्योगका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना पनि देखाएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरू नेपालमा आएर खेल्दा उनीहरूले यहाँको वातावरण, संस्कृति र पर्यटकीय सम्भावनाबारे प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने तथा आफ्नो देश फर्किएपछि सामाजिक सञ्जालमार्फत ती अनुभव साझा गर्ने भएकाले पर्यटन प्रवद्र्धनमा समेत योगदान पुग्ने आचार्यको विश्लेषण छ ।

उनले एनपीएलमा निजी क्षेत्रको सहभागिता बढ्दै जाँदा खेलकुदको व्यावसायिक विकासले गति लिने अपेक्षा पनि व्यक्त गरे । प्रतियोगिताले खेलकुदलाई मनोरञ्जन वा प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित नराखी आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने आधार तयार गरिरहेको बताए ।

प्रविधिसँगै बदलियो खेलकुद पत्रकारिताको स्वरूप

नेपाली खेलकुद पत्रकारितामा विगत र वर्तमानबीच ठूलो परिवर्तन आएको आचार्यको अनुभव छ । सन् २००१ मा खेलकुद पत्रकारिता सुरु गर्दा क्रिकेटको रिपोर्टिङ गर्न आवश्यक आधारभूत सुविधा र इन्टरनेटको पहुँचसमेत सहज नभएको उनले स्मरण गरे ।

त्यतिबेला त्रिभुवन विश्वविद्यालयको क्रिकेट मैदानमा पुगेर खेलको स्कोर र अन्य विवरण डायरीमा टिपोट गर्ने तथा कार्यालय फर्किएपछि त्यसकै आधारमा समाचार तयार पार्ने अवस्था रहेको उनले बताए ।

इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिको विकासले समाचार सङ्कलन, तथ्यको पहुँच र समाचार सम्प्रेषणलाई अहिले सहज बनाएको उनको भनाई छ । खेलकुद पत्रकारले पहिलेभन्दा छिटो सूचना प्राप्त गर्न र पाठकसम्म पु¥याउन सक्ने अवस्था बनेको उनले बताए ।

पत्रकारिताको शैलीमा आएको परिवर्तनसँगै क्रिकेट खेलिने पूर्वाधारमा पनि उल्लेखनीय सुधार भएको उनको भनाइ छ । विगतमा कीर्तिपुरस्थित मैदानमा दर्शकहरूले घाँसमा बसेर धुलो, हिलो र पानीको सामना गर्दै खेल हेर्नुपर्ने अवस्था थियो । अहिले भने व्यवस्थित रङ्गशाला निर्माण भएसँगै खेल हेर्ने वातावरणमा परिवर्तन आएको उनले बताए ।

आचार्यका अनुसार क्रिकेटको विकाससँगै त्यसको रिपोर्टिङ गर्ने शैलीमा आएको सुधार पनि नेपाली खेलकुदको समग्र प्रगतिको एउटा उदाहरण हो ।

एनपीएल ः क्रिकेट ग्ल्यामर, अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय पहिचानसम्म

यसैगरी खेल पत्रकार लक्ष्मण कार्कीका अनुसार एनपीएलले नेपाली क्रिकेटमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आकर्षण, प्रतिस्पर्धा र व्यावसायिकताको नयाँ आयाम थपेको उनको भनाई छ । प्रतियोगिताले खेलकुदलाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नराखी अर्थतन्त्र, सामाजिक एकता र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोड्ने काम गरेको उनको विश्लेषण छ ।

नेपाल न्यूज बैंकसँगको कुराकानीमा कार्कीले एनपीएलको तेस्रो संस्करणसम्म आइपुग्दा प्रतियोगिताले प्राविधिक, व्यावसायिक र लोकप्रियताका दृष्टिले उल्लेखनीय प्रगति गरेको बताए । अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको सहभागिता, अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को मान्यता, डिसिजन रिभ्यु सिस्टम (डीआरएस) को प्रयोग तथा खेल पूर्वाधारमा भएको सुधारले एनपीएललाई नयाँ उचाइमा पु¥याएको उनको भनाई छ ।

तीन वर्षमा बदलिएको स्वरूप

विश्व क्रिकेटमा टी–२० प्रारूपको विस्तारले खेलप्रतिको आकर्षण र प्रस्तुति दुवैमा परिवर्तन ल्याएको कार्की बताउँछन् । छोटो समयमा धेरै रन बन्ने, चौका–छक्काको रोमाञ्चकता र खेलको तीव्र गतिले क्रिकेटलाई थप आकर्षक बनाएको उनको भनाइ छ । यही स्वरूपले क्रिकेटमा ग्ल्यामर र व्यावसायिकताको सम्भावना बढाएको छ ।

नेपालमा पनि एनपीएल सुरु हुनुअघि छोटो प्रारूपका क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना गर्ने प्रयास भएका थिए । तर ती प्रयासले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न नसकेको कार्कीको विश्लेषण छ । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले प्रतियोगिता आयोजना गर्न थालेपछि भने नेपालमा पनि विश्व क्रिकेटमा विकसित हुँदै गएको टी–२० को आकर्षण विस्तार भएको उनले बताए ।

आन्द्रे रसेल र डेभिड मिलरजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटका चर्चित खेलाडीको सहभागिताले नेपाली दर्शकमा थप उत्साह जगाएको कार्कीको धारणा छ । टेलिभिजनमा देखिएका खेलाडीलाई आफ्नै मैदानमा प्रत्यक्ष खेलिरहेको हेर्न पाउनु क्रिकेटप्रेमीका लागि विशेष अनुभव बनेको उनले बताए ।

कीर्तिपुरस्थित क्रिकेट मैदानमा प्यारापिट निर्माण तथा खेल पूर्वाधारमा भएका सुधारले पनि प्रतियोगिताको आकर्षण बढाएको उनको भनाइ छ ।

‘तीन वर्षमा नै एनपीएलले प्राविधिक पक्ष, फ्यान फलोइङ र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका हिसाबले ठूलो उचाइ हासिल गरेको जस्तो लाग्छ,’ कार्कीले भने ।

खेलकुद पत्रकारिता : परम्परागत माध्यमदेखि डिजिटल प्लेटफर्मसम्म

एनपीएलको विकाससँगै यसको रिपोर्टिङ गर्ने माध्यम र शैलीमा पनि परिवर्तन आएको कार्की बताउँछन् । पहिले पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजन खेलकुद पत्रकारिताका प्रमुख माध्यम थिए । अहिले भने सामाजिक सञ्जाल, युट्युब च्यानल र डिजिटल कन्टेन्ट क्रिएटरहरूले पनि खेलकुद सामग्री उत्पादन र प्रसारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् ।

उनका अनुसार परम्परागत सञ्चारमाध्यममा नियमित खेलकुद रिपोर्टिङ हुँदै आएको छ । त्यससँगै क्रिकेटलाई नै केन्द्रमा राखेर सञ्चालन गरिएका युट्युब च्यानल र सामाजिक सञ्जालका सामग्रीले खेलबारे छलफल र विश्लेषणको दायरा विस्तार गरेका छन् ।

एनपीएलको चर्चा नेपालमा मात्र सीमित नरहेको उल्लेख गर्दै कार्कीले भारतीय खेलकुद कन्टेन्ट क्रिएटर र युट्युब च्यानलहरूले समेत प्रतियोगिताबारे सामग्री प्रस्तुत गर्न थालेको बताए । यसले प्रतियोगिताले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत दर्शकको ध्यान आकर्षित गरिरहेको सङ्केत गर्ने उनको भनाइ छ ।

तर रिपोर्टिङको बढ्दो मात्रा र लोकप्रियतासँगै पत्रकारिताको आलोचनात्मक पक्षलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्ने कार्कीको धारणा छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको नयाँ पहिचान

नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने प्रमुख आधारका रूपमा सगरमाथा र बुद्धलाई लिने गरिन्छ । तर पछिल्लो समय क्रिकेट पनि नेपालको पहिचान विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा विकसित हुँदै गएको कार्कीको भनाइ छ ।

एनपीएलमा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको सहभागिता र प्रतियोगिताप्रति बढ्दो दर्शक आकर्षणले नेपालको क्रिकेटलाई विश्वव्यापी चर्चासँग जोड्न सहयोग गरेको उनले बताए ।

यसैगरी वरिष्ठ खेल पत्रकार रोशन सिंह राउतले एनपीएललाई नेपाली क्रिकेटको स्तर अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्ने महत्त्वपूर्ण कोशेढुङ्गाका रूपमा व्याख्या गरे । उनका अनुसार प्रतियोगिताका पछिल्ला संस्करणसँगै अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूको सहभागिता, खेल सञ्चालनको स्तर र प्रविधिको प्रयोगमा सुधार हुँदै गएको छ ।

उनले एनपीएलमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को मान्यता र डिसिजन रिभ्यु सिस्टम (डीआरएस) को प्रयोगलाई महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरे ।

यद्यपि प्रविधिको प्रयोगले खेलकुद पत्रकारको जिम्मेवारी पनि थपेको राउतको भनाइ छ । क्रिकेटका नियममा हुने परिवर्तन, डीआरएसको कार्यप्रणाली र विवादित निर्णयहरूको प्राविधिक पक्ष बुझ्नु अहिलेका पत्रकारका लागि आवश्यक भएको उनले बताए ।

‘हामीले पहिलेभन्दा धेरै आफूलाई परिमार्जित गरेर लैजानुपर्छ । कुन नियम परिवर्तन भएका छन्, डीआरएसले कसरी नतिजा दिन्छ भन्ने विषयमा जानकार हुनुपर्छ,’ राउतले भने ।

खेलको प्रत्यक्ष विवरण प्रस्तुत गर्नु मात्र पत्रकारिताको उद्देश्य नभइ खेलका नियम, निर्णयको आधार र प्रविधिको प्रभावबारे स्पष्ट जानकारी राखेर समाचार सम्प्रेषण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको उनको भनाई छ । पत्रकारहरूले निरन्तर अध्ययन, अभ्यास र आफ्नो ज्ञान अद्यावधिक गर्नुपर्ने उनले बताए ।

राउतले नेपाली क्रिकेटले पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा राम्रो प्रगति गरे पनि त्यसलाई निरन्तरता दिन थप सुधार आवश्यक रहेको धारणा राखे । नेपालले नियमित रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्ने अवसर पाउनु सकारात्मक भए पनि एकदिवसीय क्रिकेटतर्फको क्षमता विस्तार र टेस्ट क्रिकेटतर्फ अघि बढ्न आवश्यक पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

थप समाचारहरु

क्रिकेट महासंग्रामको ब्यग्र प्रतिक्षा : ठूला व्यवसायिक समूहको आकर्षण, करोडौं कारोबार टियू मैदानबाट क्रिकेटप्रेमीको सन्देश : ‘क्रिकेटको भविष्य उज्वल छ, सबैलाई समर्थन’ एनपिएलमा लुम्बिनी लायन्सः रोहितको एक्लो प्रयास, पाएनन् विदेशी खेलाडीको साथ एनपिएलमा चल्न नसकेको ‘पोखरा एभेन्जर्स ‘केपी ओली कप २०८१’ आगामी फागुन ११ गते देखि सुरु हुँदै पोखरामा बिटी कप माघ २२ देखि, उपाधि राशि एकलाख ८१ हजार